Сүүлийн долоо хоногт Хилийн сууринд байдал нэлээд тайван байлаа.
Төмөр сүх, Брайан хоёр Чөтгөрийн сарууд үргэлжлэхийн хэрээр чөтгөрийн араатнуудын хүч чадал, тоо аажмаар нэмэгдэнэ гэж хэлж байв. Тиймээс хамгаалалтын шугамд ирэх дарамт одоохондоо сул байсан боломжийг ашиглан Роланд дахин хүдэр ачсан завийг Бургасан суурин руу илгээлээ.
Хойд энгэрийн уурхайд олборлолтод уурын хөдөлгүүр ашиглаж эхэлснээс хойш уурхайчдын тоо хоёр дахин цөөрсөн ч олборлолтын хэмжээ тогтвортой нэмэгдсээр байв. Одоо олборлолт уурхайн нурангиас өмнөх түвшиндээ эргэн хүрчээ. Ажлыг машинаар хийлгэснээр асар их хүн хүч хэмнэж байлаа.
Үүний зэрэгцээ Роландын тушаалаар уурхайн олборлолтын тогтолцоонд анхан шатны шинэчлэл хийв. Өмнө нь өдөр бүр тогтмол хөлс өгдөг байсныг хувьсах цалинтай болгожээ. Баровоор өнгөрсөн жил өдөрт олборлосон хүдрийн дундаж хэмжээг статистик болгон гаргуулсан байна. Үүнд үндэслэн стандарт тогтоож, түүнээс илүү хүдэр олборлосон хүн бүр цалингаа нэмэгдүүлэх боломжтой болов. Олборлосон эрдэнийн чулууны тоо өсөхөд их хэмжээний урамшуулал олгоно. Энэ арга хэмжээ ажилчдын олборлолт хийх идэвхийг мэдэгдэхүйц нэмэгдүүлсэн тул уурхай хөл хөдөлгөөнтэй газар болжээ.
Одоо гартаа илүү их хүдэртэй болсон тул Роланд мэдээж түүгээрээ илүү их зүйл хийхийг хүсэж байв.
Хоёр дахь уурын хөдөлгүүрийг үйлдвэрлэлд оруулах төлөвлөгөөнөөс гадна тэрээр гар ажиллагаатай хэд хэдэн токарийн суурь машин үйлдвэрлэхээр зорьжээ.
Токарийн суурь машиныг түүхэн ач холбогдолтой төхөөрөмж гэж үзэж болно. Өөр бусад багажийг хийхэд зайлшгүй шаардлагатай машин гэж өргөнөөр тооцогддог байв. Харин дөш нь хамгийн анхдагч багажийн нэг бөгөөд юмсыг гараар тогтоож, хэлбэржүүлэхэд ашигладаг байжээ.
Гэхдээ дөшөөр юм хэлбэржүүлэх нь илүү тохиромжтой байв. Түүгээр эд зүйл тогтоох нь үнэхээр дэндүү төвөгтэй тул хүмүүс боловсруулж буй эд ангийг тогтоохдоо ихэвчлэн хийцээ бэхлэхийг оролдох, эсвэл ширээн дээр гаргасан хонхорт байрлуулах зэргээр аргацаадаг байлаа. Жишээлбэл, анхны галт цоожтой болон цахиурт цоожтой бууны гол төмрүүдийг дөшний хонхорт байрлуулж, гараар давтаж хэлбэрт оруулдаг байсан.
Хожим нь гараар хийх ажил эрэлтийг хангахад хэтэрхий удаан болсон тул үйлдвэрлэлийн хурдыг нэмэгдүүлэх багаж хэрэгсэл шаардлагатай болжээ. Токарийн суурь машиныг өөр өөр зориулалтаар ашиглаж, багажийг хэрэгцээ бүрд тохируулан тогтоож болохын зэрэгцээ гар ажиллагаа болон машин боловсруулалтыг хослуулж байв. Ийнхүү токарийн суурь машин нь цэвэр гар ажиллагааны бүтээмжийг үр дүнтэй нэмэгдүүлж, гар ажиллагааны сул тал бүрийг нөхөж чадна.
Роланд мөн гар ажиллагаатай фрезерийн машин хийхээр тооцож байлаа.
Фрезерийн машин олон янзын үүрэгтэй боловч Роланд түүнийг голчлон эвольвент араа боловсруулахад ашиглахыг хүсэж байсан тул бүтцийг нь мөн зохих хэмжээнд хялбарчилж болно. Шүдэт хавтан бэхлэх завсар, эргэдэг ган диск байхад л захиалгат зүсэгчийг Аннагийн тусламжтайгаар хялбархан үйлдвэрлэж болох байв. Төмрийг улайсах хүртэл халааж, дээд үеийг нь зүлгэн өнгөлөөд, дээрх шааргыг арилгаж, дараа нь усанд дүрж хатууруулбал өндөр хатуулагтай захиалгат диск бий болно.
Гол асуудлуудыг шийдсэнийхээ дараа Роланд даруй Картерт хоёр мужаан хөлслөн авч, өөрт нь фрезерийн машин хийж өгөхийг даалгав. Энэ хооронд Анна шилтгээний арын хашаанд бусад төмөр эд ангийг үйлдвэрлэсээр байлаа.
Аннагийн тусламжтайгаар төмөр боловсруулах ажил шавар хэлбэржүүлэхтэй адил амархан болсныг Роланд хүлээн зөвшөөрөхөөс аргагүй байв. Ялангуяа Анна дөлөө буцаан татах чадвараа эзэмшсэнээс хойш бүр ч амар болжээ. Одоогоор тэр жижиг эд зүйлсийг урьдчилан боловсруулж, гарынхаа алганд бүдүүн хэлбэрийг нь гаргаж байв. Анна төмөр гулдмайг гартаа аваад ямар ч нэмэлт тусламжгүйгээр хайлуулж, хүссэн хэлбэртээ оруулахыг хараад Роланд гайхан санаа алдлаа.
Хэрэв шидтэн бүсгүйг ажиллуулах боломж түүнд байгаагүй бол үйлдвэрлэлийн хөтөлбөрөө хэрэгжүүлэх ажил арав гаруй жилээр хойшлох байлаа гэж Роланд бодов.
Хоёр хоногийн дараа анхны энгийн фрезерийн машин арын хашаанд бий болов.
Энэ удаа Роланд зүгээр суусангүй. Арааны зураг төслийг гаргах нь түүний хийх ажил байлаа. Тэрээр хурдыг тохируулах, уурын гаралтыг тогтворжуулахад ашиглах нэг багц араа зохион бүтээв. Харгалзах шүдэт хавтангийн загвар аль хэдийн стандарт болсон тул араа үйлдвэрлэж эхлэхийн өмнө фрезерийн машиныг бүрэн угсрагдахыг Роланд хүлээхээс өөр аргагүй байв.
Араа ашиглах нь шинэ зүйл биш байлаа. Энэ ертөнцийн ихэнх уурхай ус шавхахдаа модон араагаар хийсэн, амьтнаар татаж ажиллуулдаг эргүүлэгт механизм ашигладаг байв. Тэргүүн хүлэг баатар эцэст нь сэтгэл ханав. Өнгөрсөн удаа Эрхэм ханхүүгийн хийсэн олон зүйл учир битүүлэг байсан ч энэ удаа Эрхэм ханхүү юу хийхийг зорьсныг тэр ойлгож чаджээ.
Роланд мөн гурван дархныг шавь нарынх нь хамт цуглуулж, тэдэнд фрезерийн машиныг хамтран ашиглаж сурахыг даалгав. Эцсийн эцэст тэр өөрөө машиныг өдөр бүр ажиллуулж чадахгүй тул мэргэшсэн ажилчдын баг бэлтгэх шаардлагатай байлаа.
Бүгд хүндэтгэн ёслосны дараа Роланд араа боловсруулахын тулд фрезерийн машиныг хэрхэн ашиглахыг үзүүлж эхлэв.
Роланд олны өмнө багшлахад дургүйцсэнгүй. Үнэндээ энэ эринд өөр яах билээ? Түүнээс гадна ийм зүйл хийж байхад хэн ч түүний ёс байдлыг шүүмжилж чадахгүй тул тэр машиныг ямар ч дарамтгүй ажиллуулж байв.
Тэргүүн хүлэг баатар машиныг тослохын тулд халуун гахайн өөхийг хийх ажлыг хариуцжээ. Мэдээж энэ эринд тосон төрлийн тосолгооны материал гэж байсангүй. Өөхөөр орлуулах нь бага зэрэг үрэлгэн байсан ч огт хэрэглээгүйгээс дээр байв. Дискийг өөхөөр норгосны дараа өөх нь машин доор байрлуулсан тогоонд дуслан орно. Ингэснээр өөхийг хэд хэдэн удаа дахин ашиглах боломжтой байлаа.
Роланд эхлээд урьдчилан сийлсэн зураг төслийнхөө дагуу доод зорох чулууг байрлуулав. Дараа нь дээр нь шүдэт арааг тогтоож, шүдэт араа, зорох чулуу, модон хүрд гурав нэг шулуунд оров. Модон хүрдийг дөрөөгөөр хөдөлгөж, хүчийг нь арьсан бүсээр дамжуулан доод зорох чулуунд хүргэдэг байв.
Дараа нь тэр гараа доош сунган, дискний бариулыг зөөлөн тогтворжуулсаар доод зорох чулуу болон удаанаар хөдөлж буй шүдэт араа хоорондоо ерэн градусын өнцөг үүсгэтэл нь барив.
Шүдэт диск нь төмрөөр, харин доод зорох чулуу нь гангаар хийгдсэн тул шүдийг зорж гаргах нь тийм ч хэцүү байсангүй. Халуун гахайн өөхний үнэр удалгүй хашааг хоолны дуршил төрүүлэх сайхан үнэрээр дүүргэсэн боловч дархчууд болон тэдний шавь нар удаан хугацаанд мах идээгүй байсан тул үнэрийг нь үнэрлэх бүрдээ шүлсээ залгихаас өөр аргагүй байлаа.
Үзүүлэн дууссаны дараа гэрээнд удалгүй гарын үсэг зурав. Хилийн суурингийн худалдаа одоогоор дөнгөж эхлэлийн шатандаа явж байсан бөгөөд үүнийг аж үйлдвэр гэж нэрлэхийн ч аргагүй байлаа. Уурын хөдөлгүүр ч бай, токарийн суурь машин ч бай, хүмүүс тэднийг худалдаж авахын тулд дэлгүүр рүү уралдан очиж, түрүүлж амжихыг хичээх буюу хоцрохоос айх явдал гарсангүй. Тэр үед ихэнх хүн эдгээр машины асар их ач холбогдол, мөн өөрсдөдөө агуулагдаж буй арилжааны боломжит үнэ цэнийг ойлгоогүй байв. Тиймээс Роланд эдгээр машины хэрэглээг өөрөө санаачлан дэмжихээс өөр аргагүй болжээ.
Роланд гэрээндээ фрезерийн машин ашигласан дархчууд долоо хоног бүр дор хаяж нэг багц араа боловсруулах ёстой гэж тусгайлан бичив. Шаардлагатай материалыг шилтгээнээс хангаж, боловсруулалтын хөлсийг арван мөнгөн реал байхаар тогтоожээ. Үүний зэрэгцээ дархчууд долоо хоног бүр хоёр алтан реалийн төлбөр төлөх ёстой байв. Фрезерийн машиныг тэдэнд үнэгүй ашиглуулаагүй, харин түрээслүүлсэн юм.
Чөтгөрийн сарууд эхэлсний дараа дархчуудад хийх ажил ихэвчлэн эрс багасдаг байв. Тиймээс энэ удаа мөнгө олох боломж гарч, тэр ч бүү хэл Эрхэм ханхүүгийн тушаалаар ажиллах болсон тул татгалзах дархан мэдээж нэг ч байсангүй. Энэ бол ердөө анхны фрезерийн машин гэдгийг Роланд тэдэнд мөн хэлэв. Цаашид тэр дараалан хэд хэдийг үйлдвэрлэх бөгөөд хэрэв сонирхож байвал Хотын танхимд хүсэлт гаргаж болно.
«Эрхэм ханхүү, гэрээнд боловсруулалтын хөлсийг шууд найман мөнгөн реал гэж биччихэж болоогүй юм уу?» гэж дархчууд арын хашаанаас гарсны дараа Картер гайхан асуув.
«Энэ хоёр тоо ижил боловч агуулж буй утга нь адилхан биш» гэж Роланд тайлбарлаад, «Энэ нь Хилийн суурингийн анхны арилжааны түрээсийн гэрээ байх магадгүй. Тиймээс би салбарын жишиг тогтоох хэрэгтэй болсон юм» гэв.
Тэргүүн хүлэг баатар духаа илэв. Дөрөв дэх ханхүү дахиад л дэмий чалчиж байгаа мэт санагдсан ч Картер үүнд хэдийн дасжээ. Тэр анхааралтай сонсож байгаа дүр үзүүлж л байвал Эрхэм ханхүү цааш нь тайлбарласаар байх болно.
«Эерэг мөчлөг бүрдүүлэхийн тулд сайн эхлэл үргэлж чухал байдаг. Одоогоор араа худалдаж авах хэрэгцээтэй ганц хүн нь би учраас багажийг би хангаж, харин тэд хүн хүчээр хангана. Тэд бас үүнийхээ хөлсийг авна. Цаашид араа хэрэгтэй өөр хүмүүс гарч ирэхэд машинаа түрээслэн хөлс авч байснаас өөрсдийн багажтай байх нь дээр гэдгийг тэд ойлгоно» гэж Роланд ярихдаа энд хүрээд түр азнаснаа, «Ингэснээр тэд шинэ зүйлтэй таарахад эхлээд машиныг түрслээд, дараа нь өөрсдийн машин худалдаж авахуйц хэмжээний зах зээл байгаа эсэхийг шийдэж болно. Хэрэв хангалттай биш байвал машинаа түрээсэлсээр л байна. Энэ бол эерэг мөчлөг юм» гэв.