«Ямар муухай газар вэ.» Урт дууны бэхлэлтийн элч Петров бүхээгээсээ буухад ялзарсан модны үнэр нүүр рүү нь ханхаллаа. Эргэн тойрны агаар чийг даасан, бүгчим байсан тул хүмүүсийн бие тавгүйрхэж байв. Тэр толгойгоо өргөн хамраараа амьсгалав. Тэнгэр тэр чигтээ бүрхэг, ширүүн бороо орох гэж байгаа бололтой.
«Таныг энд хамгийн сүүлд ирэхэд жил болсон» гэж элчийн туслах мөрөнд нь ноосон нөмрөг эвтэйхэн нөмрүүлэнгээ хэлэв. «Энд чулуунаас өөр юу ч байхгүй.»
«Жил хагасын өмнө байсан юм» гэж Петров засав. «Гүн улирал бүр өөр хүн сонгон ирүүлдэг байсан. Би хамгийн сүүлд Хилийн сууринд зун ирж байлаа. Гэхдээ энд хүдэрээс гадна чанартай, төрөл бүрийн үс ноос, бас…»
«Юу?» Туслахын царайд ямар ч ойлголтгүй байдал тодров.
Петров толгой сэгсрээд хариулсангүй. Тэр хөлгийн хажуугаар давж, хөвдөөр бүрхэгдсэн усан онгоцны зогсоол дээр гишгэхэд хөл доорх банз гиншин дуугарав. Энэ модон зогсоол дахиад хэдэн жил даах ч дараа нь нурж сүйрэх байх хэмээн тэр бодов. Хилийн сууринд чулуу, үс ноос төдийгүй… газар нутаг ч байлаа.
Гэвч энэ тухай ярих нь ямар ч утгагүй байв. Туслах нь ердөө Хотын захиргааны танихгүй нэгэн түшмэл тул үүнийг олж харах чадваргүй.
Урт дууны бэхлэлт болон Хилийн суурингийн хооронд тариалангийн зориулалтаар цэвэрлэж бэлтгэх шаардлагатай, өргөн уудам зэрлэг газар байлаа. Нэг талд нь Давашгүй нуруу, нөгөө талд нь коридор шиг урт нарийхан Улаан усны гол оршино. Хэрэв бэхлэлт заставын хувиар хамгаалалтын шугамыг хариуцах юм бол тэр өргөн уудам газар нутаг ч бэхлэлтийн эзэмшилд орно. Энэ газар өмнө нь тариалагдаж байгаагүй тул хагалахаас өмнө хөрсийг амраах шаардлагагүй. Харин тариалалтыг олон тойргоор хийх боломжтойн дээр хоёр талдаа байгалийн хамгаалалтын шугамтай. Эцэст нь хүн бүрийг цатгах хэмжээний ургац авахын тулд их хүчин чармайлт гаргах шаардлагагүй. Хилийн суурин дахь хүнсний хомсдолыг арилгах нь өсөн нэмэгдэж буй хүн амын асуудлыг бэхлэлтийн нуруунаас авах арга байлаа. Ирээдүйд Хилийн суурин болон бэхлэлт одоогийнх шиг тусдаа хоёр нутаг дэвсгэр биш, нэг нутаг дэвсгэр болох ёстой.
Ганц сул тал нь энэ ажлыг гурваас таван жил явуулахын зэрэгцээ эхэнд нь их хэмжээний мөнгө урьдчилан гаргах шаардлагатай байв.
Харамсалтай нь хөрөнгө оруулалтын алсын харааны тухайд ихэнх язгууртан муу бизнесменүүд байлаа.
«Хөөе, талбай яагаад хоосон байгаа юм бэ?» гэж туслах алсад харагдах нэгэн талбайг заав. «Тэд хүдрээ бэлдсэн байх ёстой биш үү?»
Петров аяархан санаа алдаад, «Шилтгээн рүү очиж, Эрхэм ханхүүтэй уулзъя» гэв.
«Түр хүлээ… Элчин сайд аа, тэр таныг хүлээн авах эсэхийг та мэдэх үү?»
Тэр Эрхэм дээдэс түүнийг хүлээн авах эсэхийг мэдэхгүй байсан ч зүрхэндээ ингэж хэлэхийг хүссэнгүй.
«Явцгаая, морин тэрэгний буудал яг урд байна.»
Бэхлэлт болон Хилийн суурин хоёр тусдаа нутаг дэвсгэр болон хуваагдсан нь одоо асуудал болж байв. Хаан ширээний төлөө тэмцэхийг хаан тушаасан тул Дөрөвдүгээр ханхүү ганцаардмал байдалд үлджээ. Энд жирийн нэгэн язгууртан юм уу хааны гэр бүлийн хүн ирэх билээ? Мэдээж, тэд энэ бүх газрыг өөрсдийнхөө төлөө булаан авах байв.
Эрдэс, үнэт эдлэлийг хоол, талхаар солих гэж үү? Ханхүүгийн нүдэнд алтан роялиас өөр зүйл харагддаггүй байх.
Хэрэв өөрөө байсан бол ингэх л байлаа. Өөрийн нутаг дэвсгэрийн бүтээгдэхүүнийг зөвхөн хоолоор солиод суухыг арчаагүйхэн харж зогсох… Элч ийм нөхцөлтэй хэн ч эвлэрэхгүй гэж айж байв. Түүнээс гадна бүтээгдэхүүнийг заавал бэхлэлт рүү явуулах шаардлагагүй. Ихэнх язгууртан Улаан усны гол Урт дууны бэхлэлт дээр дуусдаггүйг мартдаг. Хүдрээ Бургасан суурин, Лууны уул, бүр Улаан хотоос ч зах зээлийн үнээр зарж болно. Дараа нь тэдгээр хотын хүмүүсийг шинэ дүрвэгсэд болгон татаж авч болно—энэ хотууд голын дагуу уруудахад ердөө багахан зайд оршино.
Тэгвэл Урт дууны бэхлэлт яах вэ? Голыг хааж, ханхүү болон түүний хүмүүсийн замыг таслах уу? Энэ нь Саарал цайзын хааны гэр бүлийг илт эсэргүүцсэн хэрэг л болно! Дөрөвдүгээр ханхүү хаан болох магадлал хамгийн бага гэдгийг бүгд мэддэг ч тэр хааны цустай хэвээр учир түүнийг үл тоомсорлох нь яавч сайн зүйл биш.
Элчин сайд болон туслах нь хөлслөн авсан морь унаж, голын дагуух чулуун замаар аажуухан урагшиллаа. Морин тэрэгний буудалд зөвхөн алаг зүсмийн хөгшин морьд байсан тул удаан явсан ч морьд чичирсээр байв. Энэ хоёр муу моринд хоёр алтан роялийн барьцаа хүртэл төлөхөөс өөр аргагүй болжээ.
«Ноёнтон, тэр Бургасан суурингаас ирсэн завь мөн үү?»
Туслахын хашхирахыг сонсоод Петров түүний заасан зүг рүү харвал, ганц шонд намируулсан ногоон туг дээрээ бургасны навч дүрсэлсэн усан онгоц голын урсгал даган аажуухан доошилж байлаа. Их биеийн усан шугам тун өндөр байсан нь ачаа тээшээр дүүрснийг илтгэнэ.
Петров хоосон харцаар толгой дохисон ч зүрх нь хүндэрлээ. Ханхүү бодсоноос нь хурдан хөдөлжээ. Хэрэв ханхүү голын доод урсгалын дагуух хот, суурингуудтай холбоо тогтоож эхэлсэн бол Петровын гар дахь наймааны хөзөр үнэ цэнээ алдана. Тэр хүдрийг ердийн үнээс гучин хувиар хямд авч, өөртөө ашиг үлдээхээр төлөвлөж байв. Чулууг өнгөлсөн үнэт эдлэл болговол тансаг барааны үнэ хэд дахин өндөр болохыг бүр дурдах хэрэггүй. Харамсалтай нь энэ нь монополь биш, мөн эцсийн үгийг зөвхөн түүний гэр бүл хэлэх зүйл ч биш байлаа. Хилийн суурингийн уурхайн төсөлд зургаан язгууртан гэр бүл оролцож байсан. Олонхийн зөвшөөрөлгүй бол ямар ч шийдвэр гаргах боломжгүй.
Гэвч тэд нөхцөл байдлыг урьдынхтай адил гэж бодон хариу арга хэмжээ авахдаа удаан байлаа… Эсвэл уурхайн төсөл тийм их анхаарал татахуйц зүйл биш гэж үзсэн байх. Ямартай ч үлдсэн тав нь хайхрамжгүй байж, бүр төрсөн эцэг нь хүртэл түүнийг эрс няцаажээ. Үнэн хэрэгтээ тэдний бодол буруу байв. Олборлосон хүдрийн өгөөж бага байсан нь голчлон худалдаалах боломж цөөнтэй холбоотой. Хэрэв ердийн худалдаанд шилжвэл илүү их ашиг олж чадна. Ашиг их олбол дараа жил илүү их хүдэр олборлох магадлалтай.
Тэдний өмнө нь бодож олсон монополийн төлөвлөгөө хэрэгжиж чадах болов уу? Ихэнхдээ бол үгүй, лавтайяа хэрэгжихгүй. Хоосон талбайг харсан Петров ханхүү эдгээр эрдсийг чанар муутай улаан буудайгаар солих бодолгүй байгааг ойлгожээ. Тэр өөр худалдан авагчидтай холбоо барих хэрэгтэй болсон.
Хэрэв энэ худалдааг үргэлжлүүлэн гартаа барихыг хүсвэл гучин хувийн хөнгөлөлт нь түүний хамгийн хүчтэй наймааны хөзөр байв. Бургасан суурин Хилийн суурингаас хол тул тээврийн зардал нэмэгдэх боловч Бургасан сууринд хүдэр нийлүүлдэг нэгээс олон эх үүсвэр бий. Тэдний анх санал болгох үнэ зах зээлийн үнээс тал хувиар бага байх магадлалтай. Лууны уул болон Улаан суурингийн хувьд үнэ бүр ч доогуур байх тул Дөрөвдүгээр ханхүү Урт дууны бэхлэлтийн монополийг, ялангуяа эрдэнийн чулууны худалдаан дээр, зөвшөөрөх байв.
Гэвч асуудал нь тэр гэрээ байгуулбал эцэг нь зөвшөөрөх болов уу гэдэгт байлаа. Нөгөө таван гэр бүл Хилийн сууринг буулт хийлгэх амархан гэж бодож байсан. Гэрээг авахын тулд тэр гэр бүлийнхээ ашиг сонирхлыг үл тоомсорлох ёстой гэж үү?
Эцсийн эцэст, тэдний нүдээр Хилийн суурин өөрсдийнх нь Урт дууны бэхлэлтийн мэдэлд хэвээр байсан тул бүхнийг тэд өгч ч, буцааж авч ч чадна.
Тэд хотыг аажуухан туулж, зүүн урд буланд орших шилтгээн рүү чиглэлээ. Энэ нь Петровын энд ирсэн анхны удаа биш ч энэ удаа эзэн нь солигджээ.
Харуулууд элчийг харангуут дотогш орж, ноёнд мэдэгдэв.
Дөрөвдүгээр ханхүү Роланд Уимблдон Петровыг даруй дуудууллаа. Хоёуланг нь танхимд хөтлөн оруулахад ханхүү тэргүүн суудалдаа хэдийн суучихсан хүлээж байв.
«Элчин сайд аа, сууна уу.»
Роланд алгаа ташиж, шивэгчинд элбэг дэлбэг хоол авчруулахыг тушаав. Бүтнээр нь шарсан тахиа, мөөгтэй жигнэсэн зэрлэг гахайн гуя, цөцгийн тостой талх, дүүрэн аяга ногооны шөл. Энэ зах хязгаар нутагт ч хааны угсааны хүүхдүүд хувийн тав тух, таашаалаараа өчүүхэн ч дутаагүй нь илт байлаа.
Петров ч мэдээж татгалзсангүй. Тэр Урт дууны бэхлэлтээс Хилийн суурин хүртэл усан онгоцоор явсан бөгөөд салхи таатай байсан ч хоёр өдөр зарцуулжээ. Хэрэв олон шонтой ачааны усан онгоц байсан бол бүр удаан, магадгүй гурваас таван өдөр явах байв. Онгоцон дээр гал тогоо байдаггүй тул ихэвчлэн хатаасан махан хэрчим эсвэл улаан буудайн талх иддэг байлаа. Уур савсуулсан халуун хоолнуудыг хараад хоолой нь шүлсээр дүүрэх шиг болов.
Гэвч язгууртны соёлын олон жилийн сургуулийн ачаар тэр хооллох ёс журмыг төгс баримталж чаддаг байв. Харин Эрхэм ханхүүгийн хооллох дадал, ялангуяа хутга сэрээ хэрэглэх нь хавьгүй муу ажээ. Петров мах хэрчих хутганаас гадна Дөрөвдүгээр ханхүү хоёр жижиг савх хэрэглэж байгааг анзаарав. Махаа зүсэж дуусмагц тэр бусад бүхнийг савхаар иднэ. Тэгээд харахад… хоёр савх сэрээнээс хавьгүй эвтэйхэн мэт байв.
«Чи юу гэж бодож байна?» Хоолны төгсгөлд Роланд гэнэт элчээс асуув.
«Өө, юуны тухай?» Элч хэсэг зуур сандарч, бодол нь сарнив.
«Үүнийг» гэж Роланд савх барьсан гараа сэгсрэн, Петровт хариулав. «Төмөр сэрээ ихэнх хүний хувьд тансаг хэрэглээ, мөнгөн сэрээг бүр дурдах ч хэрэггүй. Гараараа шууд идэх үед бохир юмыг ердийн хоолтой хамт ходоод руу хийх маш амархан. Өвчин амаар ордог, мэдэж байна уу?»
Элч юу гэж хариулахаа мэдсэнгүй. Тэр «өвчин амаар ордог» гэдгийн утгыг ойлгоогүй ч өмнөх өгүүлбэрийг нь өөрийнхөөрөө тайлбарлавал Роланд хоолонд наалдсан бохирдлыг хэлсэн бололтой, тийм хоол идэхэд амархан өвдөнө гэсэн үг ажээ. Гэвч хүмүүс өвчнийг оношлох гэж оролдсон ч тэд юунаас болж үхсэнийг хэн ч мэддэггүй байв.
«Ойд ургасан нэг царс модыг тайрвал хэдэн савх гарна гэж бодож байна? Эдгээр савх цэвэрхэн бөгөөд олж авахад хялбар. Би үүнийг хот даяар дэлгэрүүлнэ.»
Ханхүү дарснаасаа балгаад үргэлжлүүлэв. «Мэдээж, одоохондоо манай хүмүүс мах төдийлөн идэж чадахгүй байгаа. Гэхдээ би үүнийг аажмаар өөрчилнө.»
Петровын санаа амарч, одоо юу гэж хариулахаа мэдэв. Тэр ердийн ёсоор дэмжиж, ерөөл өргөсөн ч сэтгэлдээ санал нийлсэнгүй. Бүх хүн мах иддэг болох уу? Энэ бол хий хоосон хүсэл төдий. Саарал цайз хүртэл үүнийг хийж чадахгүй, гэтэл Хилийн суурин ийм эзгүй зэлүүд нутагт байна.