Найр үргэлжилсээр байлаа.
Зоогийн үеэр уур амьсгал нэлээд эв найртай байв. Дөрөвдүгээр ханхүү хүдэр худалдааны тухай огт хөндсөнгүй. Ярих нь түүнд тохиромжгүй байв.
Ханхүү шивэгчинд амттан авчрахыг тушаах үед Петров худалдааны талаар болгоомжлон дурсав.
«Эрхэм ханхүү, өмнөх журмын дагуу өнөөдөр танд хүдэр нийлүүлэх өдөр байх ёстой. Гэвч би зогсоолын талбайд ямар ч хүдэр харахгүй байна.»
Роланд жижиг модон савхаа тавиад толгой дохив. «Харамсалтай нь, Хойд энгэрийн уурхай хэсэг хугацааны өмнө нурсан юм. Энэ сард манай хүмүүс олборлолтыг сэргээхийг л оролдож чадна. Гэвч нурсан хэсгийн хайргыг одоо хүртэл цэвэрлэж дуусаагүй байна. Хуваарийн дагуу ирэх оны эхээр олборлолтоо дахин эхлүүлж чадна.»
Уурхай нурсан гэж үү? Петров хэсэг зуур мэл гайхав. Энэ зүгээр нэг тохиолдол байсан гэж үү? Гэвч ханхүүд худал хэлэх шаардлага байхгүйг тэр дорхноо ойлголоо. Хэрэв өөрөө Хойд энгэрийн уурхайд очоод үзвэл бүх зүйл тодорхой болох тул Роланд худал хэлсэн тохиолдолд нүүрээ л улайруулах байв.
«Тэгвэл... нурахаас өмнө олборлосон хүдэр яасан бэ?»
«Тэр их биш байсан. Бид тогтсон журмын дагуу л олборлосон, манай хүмүүс журамд заасан хэмжээнээс илүүг олборлож чадаагүй.» Роланд үгээ урьдчилан бэлдсэн мэт онцлон хэлээд, «Элчин сайд аа, та хоёр жилийн өмнөх Чөтгөрийн саруудын үеэр болсон явдлыг бас санаж байгаа биз дээ?» гэв.
Петров мэдээж санаж байлаа. Хүйтэн дөрвөн сар үргэлжилж, Хилийн сууринд бараг хоёр хүн тутмын нэг нь өлсөж үхсэн юм. Үүний шалтгаан нь хотын захиргааны захирагч Рейнольдын ховдог, ханаж цаддаггүй шунал байв. Язгууртнуудын дунд мэдээж дотоод сөргөлдөөн гарч, зарим ноёд бүр дараа нь захирагч Рейнольдыг шийтгэхийг хүсэж байлаа. Гэвч эцэст нь юу ч болсонгүй. Учир нь тэр Гүний хоёр дахь охины нөхөр байв.
Одоо ханхүү энэ тухай дурсахад Петровын сэтгэлд муу ёр мэдрэгдэв.
«Энэ удаа бүр дордоно» гэж Роланд санаа алдав. «Өмнө нь олборлож амжсан хүдэр маань хоёр сарын хүнсэнд ч хүрэхгүй байх. Би ард иргэдээ дэмжихийг хичээнэ, гэхдээ тэд өвлийг давж чадахгүй байх гэж айж байна, Элчин сайд аа. Худалдааны хуучин журмыг халах ёстой!»
Петров ам нээсэн ч үүнийг хэрхэн няцаахаа мэдсэнгүй. Тэр мэргэжлийн дипломатч биш байлаа. Ийм үндэслэлтэй тайлбарын өмнө ямар нэгэн асуудал гаргаж тавих үнэхээр боломжгүй тул одоохондоо энэ асуудлыг хойшлуулахаас өөр аргагүй болов. «Эрхэм ханхүү, би харамсаж байгаагаа илэрхийлэхээс өөр аргагүй. Энэ удаа өмнөх эмгэнэлт явдал давтагдахгүй. Би танд нэг сарын хүнс зээлдүүлж чадна. Ирэх жил танай хүмүүс олборлолтоо сэргээж чадмагц өрийг аажмаар төлж болно.»
«Би хүдрээ аль хэдийн Бургасан сууринд зарчихсан. Тэднээс олсон мөнгөөрөө танд өрөө аажмаар төлж болно.»
«Гэхдээ...»
«“Гэхдээ” гэж байхгүй» гэж Роланд түүнийг даруй таслав. «Тэд хүдрийг алтан роялиар худалдан авахад бэлэн байгаа. Үүний зэрэгцээ буудай, бяслаг, талх, бал зэрэг барааг зах зээлийн үнээр зардаг. Бид өмнөх наймаанаас олсон роялиар тэдгээрийг авч чадна. Гэхдээ, Элчин сайд аа, та бидэнд нэг сарын хүнс зээлдүүлэхэд бэлэн байсан ч бусад таван гэр бүл таны шийдвэртэй санал нийлэх болов уу? Миний мэдэхээр Гүн Райан хүртэл бусад гэр бүлтэй тохиролцоход амаргүй байгаа.»
Петров чимээгүй болов. Дөрөвдүгээр ханхүү яг онож хэлжээ. Үлдсэн таван гэр бүл битгий хэл, өөрийнх нь эцэг хүртэл зөвшөөрөхгүй байх вий гэж тэр айж байлаа. Монополийг хадгалахыг хүсвэл худалдааны журмыг өөрчлөх шаардлагатай. Гэвч эцсийн үгийг өөрөө яаж хэлэхээ тэр мэдэхгүй байв. Түүнийг элчин сайд гэдэг ч үнэн хэрэгтээ тэр зүгээр л төлөөлөгч байлаа. Магадгүй Гүн Хилийн сууринтай хэн нэгэн хувийн тохиролцоо хийхээс сэргийлэхийг хүсдэг байсан биз? Өмнөх захирагчийн үед ч, одоо Дөрөвдүгээр ханхүүгийн үед ч тэр улирал бүр өөр хүн томилдог байв. Тэдгээр хүмүүс хэзээ ч өөрсдийн гэр бүлийн тэргүүн байгаагүй.
Үр дүн нь ямар ч байсан тэр оролдоод үзэх ёстой. Ийн бодоод Петров сүүлчийн хөзрөө дэлгэв.
«Гучин» гэж тэр гурван хуруугаа өргөв. «Урт дууны бэхлэлт хүдэр болон түүхий эрдэнийн чулууг зах зээлийн үнийн гучин хувьд хүрэхгүй үнээр авна. Энэ үнэ Бургасан суурингийнхаас өндөр байх ёстой гэж бодож байна, Эрхэм ханхүү.»
Роланд хариулав. «Үнэхээр өндөр байна. Гэхдээ хуучин асуулт хэвээрээ үлдэж байна. Та зургаан гэр бүлийн бүгдийнх нь зөвшөөрлийг баталгаажуулж чадах уу?»
«Би маргааш Урт дууны бэхлэлт рүү шууд буцна. Зөвшөөрлийг нь авмагцаа шинэ гэрээтэй эргэж ирье.»
«Гэвч манай хүмүүс тэгж удаан хүлээж чадахгүй. Язгууртнууд хоорондоо тохиролцоход ихэвчлэн асар их цаг ордгийг та мэднэ.»
«Эрхэм ханхүү, Урт дууны бэхлэлттэй хамтран ажиллах нь танд болон танай ард иргэдэд илүү зөв сонголт байх болно. Бургасан суурин хэтэрхий хол учраас Чөтгөрийн саруудын үеэр та болон танай хүмүүс тийшээ дүрвэн очиж болно» гэж Петров ярих явцдаа хоолой нь хатаж байгааг мэдрэв. «Гэхдээ зам амаргүй... нэлээд аюултай.»
Бурхан минь, би чинь юу хийгээд байна вэ? Петровын зүрх галзууртлаа дэлсэв. Тэр үнэхээр ханхүүг сүрдүүлчихэв үү?
«Ха ха ха ха!» Хачирхалтай нь, Роланд уурлан дүрэлзсэнгүй, харин инээлээ. «Элчин сайд аа, та нэг зүйлийг андуурсан бололтой. Би Бургасан суурин руу ухарч очих тухай хэзээ ч бодож байгаагүй.»
«Та юу гэсэн үг вэ...»
«Мэдээж, Урт дууны бэхлэлт рүү ч очих бодолгүй байна.»
Роланд элчин сайдын царайны хувирлыг сонирхон ажиглав. «Би хаашаа ч явахгүй.»
Петров чих нь зөв сонссон уу, буруу сонссон уу гэдэгт хэсэг зуур эргэлзэв.
Аз болоход ханхүү энэ эвгүй чимээгүй байдлыг удаан үргэлжлүүлсэнгүй. Тэр тайлбарлав. «Энэ өвөл би Хилийн сууринд үргэлжлүүлэн үлдэнэ. Хилийн суурин манай хаант улсын шинэ хил болно. Ингэж их гайхах хэрэггүй, найз минь. Би дэмий зүйл яриагүй. Би танд Хойд энгэрт уулын шинэ чулуун хэрмийг үзүүлж чадна.»
«Хотын... хэрэм?»
«Тийм ээ. Хойд энгэрт уулыг Чишүй голтой холбосон, арван хоёр фут өндөр, дөрвөн фут өргөн чулуун хэрэм. Ингэснээр Хилийн сууринд буй чөтгөрийн араатнуудыг дарж чадна.»
Петровын толгой эргэх шиг болов. Өмнөх элчин сайд өнгөрсөн улиралд буцаж очихдоо ямар ч хотын хэрэмний талаар дурдаагүй. Үгүй ээ, тэр үед Хилийн суурингийн ноён болон ард иргэд Урт дууны бэхлэлтэд байсан. Тэгэхээр тэдэнд байсан хязгаарлагдмал хүн хүчээр хэрэм хэрхэн барих билээ? Өөрөөр хэлбэл, Дөрөвдүгээр ханхүү ирмэгцээ хотын хэрэм барьж эхэлсэн хэрэг үү? Гэсэн ч одоо хүртэл гуравхан сар өнгөрсөн. Ийм богино хугацаанд тэд яаж ийм зүйл барьж амжсан байх вэ?
Бас... Эрхэм ханхүү сая юу гэж хэллээ? Арван хоёр фут өндөр, дөрвөн фут өргөн, Хойд энгэрт уулыг Чишүй голтой холбосон гэж үү? Петров дотроо тооцоолж үзэв. Ийм хэмжээний хэрмийг гурваас таван жил хүрэхгүй хугацаанд барьж дуусгах боломжгүй. Тэр тусмаа ийм олон чулууг тайрч, өнгөлөхөд хүрэлцэхүйц чулуучин хүртэл тэдэнд байгаагүй! Үүн дээр нэмээд Хилийн суурин ердөө л уурхайн хотхон. Энд амьдардаг хүмүүсийн ихэнх нь жирийн ард иргэд.
Тэр энэ мэдээг бүрэн ухаарч амжаагүй байтал Роландын дараагийн өгүүлбэр бүр ч их цочирдууллаа.
«Хүдрийн худалдааны тухайд гэвэл ирэх жилээс үнийг тал хүртэл бууруулахад бэлэн байна, Элчин сайд аа. Гэхдээ бид зөвхөн Урт дууны бэхлэлтэд худалдахгүй. Та бүхэнд тийм их хүдэр үнэндээ хэрэггүй шүү дээ. Хүдрээс олох ашиг бага учраас хүрз, малтуур зэрэг металл эдлэл танд илүү хэрэгтэй байх гэж бодож байна.» Роланд дахиад түр азнаж, Петров үгийнх нь утгыг ойлгосон бололтой болмогц үргэлжлүүлэв. «Харин түүхий эрдэнийн чулууг дуудлага худалдаагаар зарна. Хамгийн өндөр үнэ санал болгосон худалдаачин тэдгээрийг худалдан авах эрхтэй болно. Би чулууг өөрөө өнгөлөхийг илүүд үзнэ. Гэвч одоогийн Хилийн сууринд ийм чадвартай хүн алга.»
Гэтэл та энэ хэдхэн сарын дотор хэрэм барьж чадна гэж хэлж байгаа биз дээ! Петровын зүрх уур хилэнгээс болж хагарах шахав. Урт дууны бэхлэлтэд тийм их хүдэр хэрэггүй гэж юу гэсэн үг вэ? Энэ чинь ердөө мянган алтан роялийн гарц шүү дээ. Олборлолтыг нэмэгдүүлсэн ч Урт дууны бэхлэлт үүнийг хоёр дахин ихэсгэж чадна! Хоёр мянган алтан роялийн бүтээгдэхүүнийг Урт дууны бэхлэлт борлуулж чадахгүй гэж үү? Энэ арай дэндүү их зантай хэрэг байлаа!
Тэр сэтгэл дэх гомдлоо хүчээр дарж, тайван төрхөө хадгалахыг хичээлээ. «Таны хэлсэн бүхнийг би тогтоолоо, Эрхэм ханхүү. Би Урт дууны бэхлэлт рүү буцаж очоод зургаан гэр бүлтэй даруй хэлэлцэнэ. Гэхдээ таны сая дурдсан хотын хэрмийг эхлээд очиж үзмээр байна.»
«Мэдээж» гэж Роланд инээмсэглэв. «Гэхдээ битгий яараарай. Эхлээд хааны ширээнд зохих эдгээр нарийн боовыг амтархан идэж дуусгая. Дараа нь хөдөлсөн ч оройтохгүй биз дээ, Элчин сайд аа?»